Geheugenverlies door stress: de impact van chronische stress

Deadlines op je werk, een goede partner zijn, goed willen presteren, fit zijn, geld verdienen, gelukkig zijn en je perfecte gazonnetje onderhouden. Stress is een groot deel van ons moderne leven, waarin de eisen en sociale druk nog nooit zo hoog hebben gelegen.

Chronische stress kan leiden tot diverse fysieke en mentale gezondheidsproblemen, waaronder geheugenverlies. Geheugenverlies door stress is een fenomeen dat steeds vaker wordt erkend en onderzocht.

Mensen die langdurig negatieve stress ervaren zonder te kunnen rusten of herstellen kunnen moeite krijgen zich dingen te herinneren, en vergeten vaak belangrijke informatie of details. Ze voelen zich afwezig en niet zichzelf, alsof ze toeschouwer zijn in hun eigen leven. In deze blog leer je alles over de relatie tussen geheugenverlies en stress.

Kan stress echt leiden tot geheugenverlies?

De harde waarheid is: ja, stress kan leiden tot geheugenverlies. Bij chronische, negatieve stress heeft het lichaam en het brein onvoldoende tijd om te herstellen. Een verandering in de hormoonbalans en activatie van hersendelen, beïnvloedt hersenactiviteit en neurologisch functioneren.

Zo kan bijvoorbeeld de hippocampus, het gebied dat praktisch fungeert als een rem op het stress-systeem, achteruitgaan in functie wanneer er gedurende lange tijd te veel stress is. De hippocampus kan de stress minder goed afremmen, met als gevolgd dat er nog meer stress ontstaat en zo ontstaat een negatieve vicieuze cirkel. En laat de hippocampus nou net het hersengebied zijn dat betrokken is bij ons geheugen.

Het hersengebied betrokken bij geheugenfuncties, zoals het opslaan en ophalen van herinneringen, gaat minder goed functioneren door negatieve stress. Het kan ook voorkomen dat ze informatie vergeten die ze eerder hebben geleerd. Bovendien kunnen ze zich over het algemeen verward of gedesoriënteerd voelen. Dit is een verklaring voor de link tussen stress en geheugenverlies.

Geheugenverlies door burnout is een veelvoorkomend symptoom. Ook gaat stress gepaard met slaapproblemen. Tijdens onze slaap maakt het brein zichzelf schoon, worden gebeurtenissen emotioneel verwerkt en herinneringen gevormd. Door slaapproblemen als gevolg van stress krijgen de hersenen geen kans te herstellen en nieuwe herinneringen te vormen. Wil je meer leren over de link tussen slaap en stress? Bekijk dan onze cursus Stress- en Slaapmanagement.

Is geheugenverlies door stress permanent?

In de afbeelding hieronder zie je een fMRI van een menselijk brein. Hierin is hersenactiviteit gemeten. De bovenkant is de voorkant van het hoofd. Rechts in de afbeelding zie je een normaal gezond brein. Zoals je ziet is er (rood) veel hersenactiviteit in diverse gebieden en specifiek aan de voorkant: de prefrontale cortex.

De prefrontale cortex is het gebied dat ons mens maakt: het stelt ons in staat te reflecteren, bewuste keuzes te maken, veranderen, plannen op te stellen en naar doelen toe te werken.

Links in de afbeelding zie je een brein van iemand met chronische negatieve stress. Zoals je ziet is er aanzienlijk minder hersenactiviteit, specifiek in de prefrontale cortex.

Is deze afwijking in de hersenen, die samengaat met het minder goed functioneren van de hippocampus, permanent? Nee, gelukkig niet. De duur van geheugenverlies door stress kan variëren. Het kan van tijdelijke aard zijn, waarbij het geheugen zich herstelt zodra de stressvolle situatie voorbij is.

In sommige gevallen kan het echter langer aanhouden, afhankelijk van de ernst en duur van de stress. Met stressmanagementtechnieken, voldoende ontspanning en psychologische begeleiding kan de stress verminderen en zo kan over tijd herstel optreden. Een slecht geheugen na burnout kan zo weer verbeteren.

Mensen helpen met ontspanning leer je in onze opleiding Ontspannings- en Vitaliteitsdeskundige.

Bij burnout en psychologische vraagstukken is begeleiding van een psycholoog vereist.

Wat zijn de belangrijkste oorzaken van geheugenverlies door stress?

De belangrijkste oorzaak is chronische, negatieve stress. Stress wordt negatief via twee manieren. Enerzijds kan er simpelweg te lang en te veel stress zijn met onvoldoende ruimte voor ontspanning, rust en herstel.

Als iemand continu bezig is en altijd ‘aan’ staat, staan het zenuwstelsel, hormoonstelsel en ook de hersenen (die de biologische oorzaak zijn van geheugenverlies) constant actief in een staat van paraatheid. Er zijn verstoringen in de systemen.

Ook van positieve stress moet je herstellen. Je kunt je werk nog zo leuk vinden, wanneer je tien uur per dag zeven dagen per week werkt zonder een moment van ontspanning en tijd voor rust en herstel wordt de chronische stress negatief.

Een andere oorzaak is de stressperceptie. Deze kan positief of negatief zijn. Wanneer ik de inschatting maak dat hetgeen mij stress geeft een uitdaging is die ik aan kan en welke binnen mijn mogelijkheden ligt, ontstaat er een positieve stressreactie. Ik ervaar positieve emoties, drive en energie om de uitdaging aan te gaan.

Bij een negatieve stressperceptie is de inschatting dat de stressor een grotere uitdaging is dan wij aan kunnen. Er is controleverlies, met negatieve emoties, lichamelijke klachten en destructief gedrag tot gevolg.

Hoe kan ik geheugenverlies door stress voorkomen?

Op basis van de voorgaande kennis zou je al een vermoeden moeten hebben hoe je geheugenverlies door stress kunt voorkomen.

Allereerst is het belangrijk om voldoende rust en ontspanning te hebben in je dag en week. We plannen onze agenda vaak vol met afspraken, sporten, werk en vrienden. Maar tijd voor onszelf, niets doen en ontspannen plannen we niet in.

Zorg voor dagelijkse ontspanningsmomenten waarin je even kunt voelen, zijn en niets doen. Bijvoorbeeld door even rustig een bakje koffie te drinken in de zon, een boekje te lezen, te mediteren of een korte wandeling te doen.

Plan ook langere ontspanningsblokken op dagen dat je minder werkt, veelal in het weekend. Geef toe aan wat je lichaam je vertelt en sta jezelf toe om niks te doen.

Ook een gezonde leefstijl helpt stress beter te hanteren en managen: zorg voor goede en voldoende slaap, gezonde voeding en regelmatige lichaamsbeweging.

Leer jezelf om oplossingsgericht te denken bij stress: wat is de oorzaak van mijn stress (de stressor)? Heb ik hier controle over en zo ja, hoe kan ik het oplossen? Ga daarbij effectief om met je tijd: maak eventueel een weekplanning, dagplanning en ontwikkel daarin vaste routines en structuren voor meer rust en overzicht.

Zijn psychologische en persoonlijke vraagstukken de oorzaak van je stress? Praat dan eens met een dierbare, vitaliteitscoach, praktijkondersteuner of psycholoog.

Tot slot is het belangrijk een positieve stressperceptie te ontwikkelen. Zie de stressreacties die je ervaart, zoals een verhoogde hartslag, zweten en energie niet als iets negatiefs. Zie het positief: het is je lichaam dat jou energie geeft en paraat maakt, zodat jij optimaal kunt presteren.